 |
جشنها
زيبا ، ساده , پر معنا ، هماهنگ با طبيعت
براى هر زمان و هر مكان
|
جشنهای
کهن آغاز
تابستانی
و
دیدار خورشید
در چارتاقی
نیاسر کاشان
دکتر
رضا مرادی
غیاث آبادی
برپایی
آیینهای کهن
و همبستگی و
همیاری
شورانگیز
جوانان در
برگزاری آنها،
کوششی است
برای پاسداشت
هویت ملی و
باورداشتهای
نیاکان
ایرانیان.
خورشید
در حرکت
سالیانه خود
از دید ناظر
زمینی، در
آغاز تابستان
به بالاترین
نقطه طلوع و
غروب خود میرسد
که به اندازه 5/23
درجه از نقطه
اعتدالین
فاصله میگیرد.
در این هنگام
خورشید از
بالاترین
جایگاه طلوع
خود در افق
شمال خاوری
برمیدمد و در
بالاترین
جایگاه
غروبگاهی خود
در افق شمال
باختری فرو میرود.
حرکت روزانه
خورشید در
آسمان نیز در
این هنگام به
بالاترین خط
سیر خود باز میرسد
که بیش از دیگر
روزهای سال به
قطب آسمانی
نزدیک شده و در
نتیجه
بلندترین روز
سال و کوتاهترین
شب سال را پدید
میآورد. در
این روز و در
لحظه ظهر
خورشیدی،
زاویه میان
خورشید و افق
جنوبی بیشتر
از هر روز دیگر
است و آفتاب در
این روز به
کمال و اوج
سالیانه خود
دست مییابد.
این
هنگام برای
مردمان
باستان که
دلبستگی
فراوانی به
پدیدههای
کیهانی داشته
و چنین پدیدههایی
را در زندگی
روزمره، آیینها
و باورداشتهای
خود دخالت میدادهاند؛
اهمیت بسیاری
داشته است و
آیینها و جشنهای
پرشماری را در
این هنگام
برپا میداشتهاند.
هر چند که
امروزه
بسیاری از این
سنتهای کهن
به فراموشی
سپرده شده است؛
اما برخی از
آنها علاوه بر
ثبت در تاریخنامهها
و دیگر منابع
مکتوب، تا به
امروز نیز در
میان مردمان
بازماندهاند
که به برخی از
آنها اشاره میشود.
نام
ماه خرداد (در
اوستایی «هَـئوروَتات»)
به معنای
رسایی و کمال و
پُـرّگی که در
«گاتها»ی
زرتشت نیز
بکار رفته است،
به احتمال از
همین پدیده
برگرفته شده
است، چرا که
خورشید در
پایان این ماه
به کمال و اوج
خود میرسد و
مسیرش طولانیتر
و پایگاهش
فرازمندتر میشود.
دیگر اینکه،
آغاز تابستان
در گاهشماری
گاهنباری (کهنترین
گاهشماری
شناختهشده
ایرانی)، آغاز
سال نو نیز
بوده است که
این شیوه آغاز
سال هنوز تا
اندازهای در
گاهشماری
طبری/ تبری
بازمانده است.
در گاهشماری
گاهنباری،
طول سال به
چهار فصل و
چهار نیمفصل
بخش می شده است
که همچنان در
تقویم زراعی
روستاییان و
کشاورزان
ایرانی
برقرار و
متداول است.
برخی
از
بازماندهای
آیینهای
آغاز تابستان
که ظاهراً
بسیار فراوان
بودهاند،
عبارت است از
جشنهای «اول
تووستونی (تابستانی)»
که در فراهان،
اراک، محلات و
بسیاری از
نواحی دیگر
ایران همراه
با گردهمایی و
مراسم آبپاشی
در صحرا
برگزار میشود.
دوم، جشن
ناشناخته و
فراموششدهای
به نام «جشن
نیلوفر» در
ششم تیرماه که
ابوریحان
بیرونی در
کتاب گرانقدر
آثارالباقیه
از آن یاد کرده
و ممکن است با
شکوفا شدن گلهای
نیلوفر در
آغاز تابستان
در پیوند باشد.
سوم، آیین «پُـرسه»
زرتشتیان در
نخستین روز
تیرماه که
ظاهراً
بازمانده
آیین
گرامیداشت
درگذشتگان در
آغاز سال نوی
گاهنباری است.
چهارم، جشن «عیدماه»
در میان
مردمان
سوادکوه و
برخی از دیگر
نواحی
کوهستانی
مازندران در
بیست و نهم
خردادماه که
با آتشافروزی
بر بلندیها و
سرود و شادی
برگزار میشود.
پنجم، آیین «گوجه
عروس» یا «گل
عروس» در
خراسان و
افغانستان
باختری و
اهدای میوههای
نورسیده، آرد
و نبات به
نوعروسان.
اما
از سوی دیگر
لازمه تشخیص
هنگام فرا
رسیدن آغاز
تابستان و
انقلاب
تابستانی در
دوران باستان،
شاخصی برای
اندازهگیری
آن است. این
شاخصها،
همانا تقویمهایی
آفتابی است که
این نگارنده
در نوشتارهای
گوناگونی به
آنها اشاره
کرده است و یکی
از آنها تقویم
آفتابیِ
چارتاقی مانند،
و به ویژه
چارتاقی
نیاسر در غرب
کاشان است.
در
همه چارتاقیهای
ایران، نسبت
خاصی میان
پهنای پایهها
به طول هر ضلع
آن وجود دارد
که در نتیجه آن،
زاویه تشکیلشده
میان خطدیدهایی
که از میان
پایههای
داخلی بنا میگذرد،
با تغییرات
میل خورشید در
طول سال برابر
است و میتوانستهاند
با چنین ویژگی
جالبی، هنگامهای
مفروض
سالیانه را
تشخیص داده و
استخراج کنند.
در
چارتاقی
نیاسر کاشان
نیز سازوکاری
اندیشیده و
ساخته شده است
که چند هنگام
سالیانه را
بتوان با
دیدار طلوع
خورشید از
میان روزنههای
تشکیل شده در
میان اضلاع
داخلی پایههای
بنا تشخیص داد.
این چارتاقی،
تنها نمونه
سالم باقیمانده
از میان دهها
چارتاقی
ایران است که
پس از حدود دو
هزار سال،
همچنان
کاربری
تقویمی و رصدی
خود را تا به
امروز حفظ
کرده است و میتوان
از جمله در
آغاز تابستان
به مشاهده
طلوع خورشید
از میان روزنه
ویژه آن
پرداخت. در
بسیاری از
تقویمهای
آفتابی دیگر
که این
نگارنده آنها
را معرفی کرده
است، این
امکان تنها با
دیدار سایههای
خورشید
بامدادی فرا
دست میآید؛
اما در
چارتاقی
نیاسر علاوه
بر سنجش دقیق
زمان از طریق
سایههای
ایجاد شده در
میان پایههای
چندگانه
داخلی بنا که
در حکم یک
آفتابسنج
دقیق هستند؛
میتوان قرص
خورشید را نیز
از روزنه ویژهای
که رو به سوی
محل طلوع
خورشید در
انقلاب
تابستانی
دارد، تماشا
کرد. برآمدن
باشکوه
خورشید از این
روزنه، علاوه
بر اثبات
انجام
محاسبات
نجومی در ساخت
این بنا، ما را
به یاد
روزگارانی میاندازد
که به گمان در
چنین هنگامی،
آیینهایی
ویژه در آنجا
برگزار میشده
است. گردهماییهایی
که گویا با
آیین نیایش
زروانی که
ریشهای ژرف
با خورشید و
پدیدههای
کیهانی داشته،
در پیوند بوده
است.
در
نزدیکی
چارتاقی
نیاسر، نمونهای
از یک ساعت
آفتابی کهن
نیز وجود
داشته است که
متأسفانه در
سالیان اخیر
منهدم شده است.
این ساعت
همراه با
چارتاقی،
مجموعهای
کامل از
ابزارهای
زمانسنجی را
فراهم کرده
بودهاند.
امسال
نیز همچو سال
گذشته، مراسم
دیدار از طلوع
خورشید
انقلاب
تابستانی در
چارتاقی
نیاسر و
پاسداشت آیینهای
کهن آغاز
تابستانی با
حضور
دوستداران
اخترباستانشناسی
ایرانی و دیگر
علاقهمندان
در بامداد روز
آدینه دوم
تیرماه به
یاری پایگاه
میراث فرهنگی
و شهرداری
نیاسر در کنار
چارتاقی
نیاسر کاشان
برگزار میشود.
برای
آگاهی بیشتر
بنگرید به فصل
پنجم از کتاب «بناهای
تقویمی و
نجومی ایران»،
از همین
نگارنده، چاپ
دوم، 1382.