ادبيات

 

 

 

 

:كتايون مزداپور

 نسخه‌هاي خطي بايد مانند بناهاي تاريخي اهميت پيدا كنند

 

تهران _ ۱۷ اسفند 1383 _ میراث خبر:
گروه تخصصي، آرزو رسولي: در مورد نسخه‌هاي خطي و اهميت بررسي آنها شايد بسيار شنيده باشيم. بسياري از نسخه‌هاي خطي مربوط به كشور ما در كشورهاي اروپايي نگهداري مي‌شوند. نسخه‌هايي هم در ايران، هند و پاكستان هستند كه غالبا در وضعيت نامطلوبي به سر مي‌برند. در هفته جاري سمينار ميراث مشترك ايران و پاكستان به همت خانه فرهنگ ايران در دانشگاه پنجاب برگزار شد كه در آن ضمن قدرداني از كساني كه در حفظ و نگهداري از اين نسخ مي‌كوشند، بر اهميت آنها به عنوان ميراث مشترك ايران و پاكستان تاكيد شد. در ايران، علاوه بر مراكز دولتي همچون مركز نشر ميراث مكتوب، كتابخانه دانشگاه تهران و مجلس كه در اين كار تلاش مي‌كنند، انجمني با نام «انجمن دست نوشته‌هاي كهن» با هدف حفظ و نشر نوشته‌هاي پهلوي و اوستايي در حال ثبت است. براي آشنايي بيشتر با اهميت نسخه‌هاي خطي و لزوم تشكيل چنين انجمني، با دكتر كتايون مزداپور، متخصص فرهنگ و زبان‌هاي باستاني ايران، عضو هيات علمي پژوهشگاه علوم انساني و يكي از متوليان اين انجمن گفت و گويي انجام داديم كه در زير مي‌خوانيد:
در اين گفت و گو دكتر «سهيلا صارمي»، عضو هيات علمي پژوهشگاه علوم انساني در گروه ادبيات فارسي نيز شركت داشت.

* نسخه‌هاي خطي چه اهميتي دارند؟
_ دكتر صارمي: متاسفانه بسياري از مردم حتي افراد تحصيلكرده كه درباره ادبيات مدرن و تاريخ دوران اخير مطالعه مي‌كنند با ارزش ميراث كهن آشنا نيستند و نمي‌دانند تصحيح نسخه‌ها چه اهميتي دارند. تاريخ قومي، تفكر، فرهنگ، آداب و رسوم و تمامي هويت فرهنگي ما _ هرگونه كه هست _ در همين نسخه‌هاي خطي نهفته است. بايد تمام نسخه‌هاي قديمي تصحيح شود، انجمني باشد كه اين كار را زيرنظر داشته باشد و در آن، متخصصاني از هر رشته‌اي مثلا تاريخ، ادبيات، فرهنگ باستاني يا هر رشته ديگري كه ممكن است با اين آثار سر و كار پيدا كنند، حضور داشته باشند. چاپ اين نسخه‌ها به همان شكل هم سودمند نيست. نسخه‌ها بايد با توجه به قديم‌ترين و صحيح‌ترين نسخه، يعني نزدك‌ترين نسخه به زمان مولف تصحيح انتقادي و سپس منتشر شوند. گران‌بهاترين ميراث ما كه فرهنگ و ادبيات ماست و نبايد مورد كم توجهي قرار گيرد. حتي تحصيلكرده‌ها و روشنفكران ما هم زياد بها نمي‌دهند. مي‌گويند نبش قبر است ولي همين نبش قبر هويت ما را تا به امروز حفظ كرده است. ما مديون زبان و ادبيات و فرهنگ‌مان هستيم كه تا به امروز هر چند با افت و خيزهاي فراوان به عنوان يك قوم باقي مانده‌ايم.

* اين نسخه‌ها بيشتر شامل آثار ادبي است؟

_ دكتر صارمي: چون من رشته ام ادبيات فارسي است، راجع به نسخه‌هاي خطي ادبي صحبت مي‌كنم. بسياري از آثار ما چه نظم و چه نثر، در حيطه ادبيات تاريخ يا علوم همه بايد از زير غبار تاريخي و فراموشي بيرون بيايد و مورد مطالعه قرار بگيرند.

* ظاهرا بسياري از اين نسخه‌ها هم در ايران نيست؟

_ دكتر صارمي: نسخه‌هاي زيادي در دانشگاه‌هاي ديگر كشورها موجود است. در كتابخانه‌هاي تركيه، انگليس، روسيه و ساير نقاط دنيا نسخه‌هاي فارسي فراواني موجود است. بايد تلاش كنيم امكان دسترسي به اين نسخه‌ها براي محققان ايراني فراهم شود.

* انجمن دست نوشته‌هاي كهن با چه اهدافي تشكيل شد؟

_ دكتر مزداپور: منظور ما پيدا كردن نسخه‌هاي اوستايي و پهلوي و فارسي زردشتي در ايران و هند و چاپ آنها يا تهيه ميكروفيلم از كتاب‌هاي هندي در اين زمينه است كه در خطر نابودي‌اند. نسخه‌هاي خطي موجود در هندوستان خوب نگهداري نمي‌شوند. مردم اهميت اينها را نمي‌دانند. از مردم بدتر دولت‌ها و موسسه‌ها در ايران و هند هيچكدام كمك جدي نمي‌كنند. وضع كتابخانه‌ها در ايران و هند خوب نيست، تا جايي كه من اطلاع دارم در هند، كاغذها خيلي شكننده است و كرم كاغذ فراوان است. در يكي از فرقه‌هاي هند رسم است در اتاق شخص در گذشته را مي‌بندند و كسي وارد آن نمي‌شود. شنيدم ميمون‌ها از پنجره‌اي وارد شده و كتابخانه را از بين برده بودند. اگر نسخه‌اي در اروپا و آمريكا باشد، خوب نگهداري مي‌شود. اما در ايران و هند و پاكستان اهميت نمي‌دهند.

* انجمن با چه سرمايه‌اي مي‌خواهد اين نسخه‌ها را چاپ كند؟

_ دكتر مزداپور: در واقع، با دست خالي و طلب كمك از دوستداران فرهنگ ايران.

* ثبت انجمن تا چه مرحله‌اي پيش رفته است؟

_ دكتر مزداپور: ثبت آن به زودي انجام مي‌شود، البته با پنج سال تاخير با مشكلات اداري زيادي مواجه بوديم و بايد مراحل قانوني زيادي طي مي‌شد. اميد زيادي به مقاوله نامه‌اي داريم كه ميان ايران و هند براي حفظ ميراث فرهنگي مشترك منعقد شده است. اميدواريم اين موقعيت هم كمكي به اهداف ما بكند. در اين راه، عده‌اي هم به ما كمك كرده‌اند، از جمله احمد مسجد جامعي، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، محمد بهشتي معاون سازمان ميراث فرهنگي، محمود بروجردي، رييس مركز گفت‌ و گوي تمدن‌ها و نيز كنكاش موبدان تهران، به خصوص موبدان مهربان فيروزگري و دكتر كورش نيكنام.

* در مورد دو كتابي كه قرار است چاپ كنيد، مي‌توانيد مختصري توضيح دهيد؟

_ دكتر مزداپور: يكي اوستاي فريدون مرزبان است و ديگري خُرده اوستا متعلق به ارباب جمشيد سروشيان به همراه دو دستنويس وي كه خانواده ارباب جمشيد براي چاپ در اختيار ما گذاشته‌اند. خوشبختانه اطلاعاتي در مورد اوستاي خطي فريدون مرزبان به دست آمده است. اين نسخه را دانشگاه تهران با كمك استاد ايرج افشار و مرحوم علي‌اصغر مهدوي خريداري كرده است. بهرام برومند، متخصص خطاطي به خصوص در زمينه خوشنويسي اوستا و پهلوي، با بررسي اين نسخه متوجه شده كه نويسنده اين نسخه‌ همان نويسنده متن پهلوي TD2 متعلق به تهمورث دينشاه انكلسارياست. اين نسخه ارزشمند متعلق به دوره شاه عباس است. با ثبت انجمن و ارايه نامه رسمي انجمن، دانشگاه تهران نسخه را براي چاپ در اختيار ما خواهد گذاشت. در نظر داريم كتاب را به صورت چاپ عكسي منتشر كنيم تا در اختيار همه قرار بگيرد و كتاب محفوظ بماند.

* به جز اين دو نسخه، حدودا چند نسخه خطي پهلوي و اوستايي در ايران وجود دارد؟

_ دكتر مزداپور: حدودا 15 نسخه كه اغلب آنها هم اوستاست. اما نسخه‌هاي زيادي دست قاچاقچيان عتيقه است. در كتابخانه‌هاي شخصي هم نسخه‌هايي هست كه به خوبي مراقبت نمي‌شوند. نسخه‌هايي كه در دانشگاه تهران و شهيد بهشتي موجود است، محفوظ است. حتي بعضي از آنها به خوبي مرمت شده‌اند. اما به طور كلي، نسخه‌هاي خطي در خطرند. عده‌اي نسخه‌هايي را دارند يا پيدا كرده‌اند كه به معني ساده كلمه آنها را زير خاك كرده‌اند به اميد آن كه در موقعيتي مناسب بفروشند. متاسفانه هيچكس هم هيچ اقدامي براي حفظ اين آثار نمي‌كند.

* پانزده نسخه‌اي كه گفتيد، در كتابخانه‌هاي شخصي هم هست؟

_ دكتر مزداپور: قسمت اصلي آنها را دكتر حائري براي مجلس و يكي دو تا را دانشگاه تهران با كمك ايرج افشار خريداري كرده‌اند. اين نسخه‌ها در مكان‌هاي مناسبي نگهداري مي‌شوند. ولي نسخه‌هاي موجود در خانه‌ها خيلي در معرض خطر هستند. اوستاي فريدون مرزبان را در زيرزمين خانه‌اي پيدا كردند كه سال‌ها متروک و رها شده بود. دزد عتيقه هم خيلي زياد شده است. شنيده‌ام تمام تاقچه‌هاي خانه‌هاي خرمشاه را با فلزياب گشته و همه جا را تكه‌تكه سوراخ كرده‌اند. اين كار يك شغل رسمي شده، در زمينه كتاب هم همين طور. خوشبختانه اوستاي فريدون مرزبان همراه با حدود هفت نسخه ديگر در قابي فلزي بودند. به همين دليل، موريانه و حشرات ديگر نتوانسته بودند آنها را از بين ببرند. ولي از اوستاي ديگري اطلاع دارم كه ده يا پانزده سال از اين كتاب جوان‌تر است. مي‌دانم در تهران توي يك انبار است و در انبار هم بسته است. اغلب اعضاي خانواده هم از ايران رفته‌اند. نمي‌دانم اين كتاب در چه شرايط و چه وضعي است. اينها ميراث ماست ما فكر مي‌كنيم آشغال است. صاحبان نسخه‌هاي خطي نه خودشان مي‌توانند از آنها نگهداري كنند و نه براي نگهداري به
سازماني مي‌سپرند. بايد آگاهي مردم را در اين زمينه بالا برد. بيشتر وقت‌ها براي مردم روزنامه با يك نسخه خطي پانصد ساله فرقي نمي‌كند.

_ دكتر صارمي: دولت بايد نسخه‌هاي شخصي را خريداري كند.

_ دكتر مزداپور بسياري اوقات دولت هم حاضر است بخرد. اما صاحبان آنها ارزش واقعي آنها را درك نمي‌كنند يا طمع مي‌كنند. علاوه بر ناآگاهي، ترسي هم در مردم هست. اگر كسي در خانه‌اش شيئي باستاني كشف كند، نمي‌داند چه كند. به هر حال، مساله‌ اين است كه صاحبان نسخه‌ها فكر مي‌كنند اگر كتاب را خارج كنند، سود بيشتري نصيب آنها مي‌شود تا اينكه بخواهند آنها را به دولت بفروشند. نتيجه‌اش هم معلوم است. گويا تمام عوامل براي نابودي اين ميراث قديمي دست به دست هم داده‌اند.

* چطور بايد به مردم آگاهي داد؟

_ دكتر مزداپور: گمان مي‌كنم بهترين راه از طريق روزنامه‌ها و تلويزيون باشد. «سيدمحمد بهشتي» در سال‌هاي گذشته تلاش كرد تا آثار باستاني محلي در حوزه عمومی مورد توجه قرار بگیرند براي نسخه‌هاي خطي هم بايد اين كار انجام شود. چون اگر از بين بروند، بخشي از هويت ملي ما از بين رفته است.

_ دكتر صارمي: اهميت نسخه‌هاي خطي را بايد از طريق كتاب‌هاي درسي به دانش‌آموزان آموخت.

_ دكتر مزداپور: برگزاري نمايشگاه نيز مي‌تواند در اين زمينه مفيد باشد. حتما راه‌هاي ديگري هم هست. اروپايي‌ها روش‌هاي مناسبي اتخاذ كرده‌اند. مشكلات در ايران و هند و كشورهاي مشابه است. هند هواي بدي براي نگهداري كتاب دارد. در ايران هم موريانه هست. از طرفي، بيشتر از اندازه‌اي كه بتوان تصور كرد، در دست قاچاقچيان نسخه موجود است. اگر اين آثار را پيدا، جمع‌آوري و حفظ كنيم، مي‌توانيم از آنها استفاده اقتصادي سالم هم بكنيم. اينها سرمايه آيندگان و تاريخ گذشتگان ماست كه با ندانم‌كاري در حال از بين رفتن است. اهميت اين موضوع زماني بيشتر مشخص مي‌شود كه اگر در باستان‌شناسي كاوش علمي نشود و اشيا غارت شوند ارتباط اشيا با هم از بين مي‌رود و نمي‌توانيم اطلاعات علمي درستي كسب كنيم.

 

از سايت لور


loor تمدن کهن جهان مديون بيستون است.

مدير پايگاه تاريخي بيستون گفت: وجود طولاني ترين کتيبه حجاري شده و رمز گشايي خط ميخي با استفاده از کتيبه بيستون اين اثر ارزشمند را در جهان بي نظير کرده است. مجموعه باستاني بيستون قابليتهاي منحصر به فردي دارد که يونسکو با توجه به اين مزيت ها اقدام به ثبت اين اثر خواهد کرد .

 مدير پايگاه تاريخي بيستون  گفت: محدوده بيستون با 1650 هکتار و حريم 36 هزار هکتاري داراي ارزشهاي تاريخي، طبيعي و زيست محيطي است که هر کدام جداگانه مي تواندبه ثبت جهاني بر سد.

وي يادآور شد: اما آنچه بيستون را در جهان معرفي مي کند کتيبه بزرگ داريوش است که متعلق به 520 سال قبل از ميلاد مي باشد.

وی درادامه با بيان اين مطلب که کتبيه بزرگ داريوش به دستور داريوش اول هخامنشي ساخته شده که در برگيرنده تعدادي نقش و خط است گفت: در قسمت نقش هاي اين کتيبه داريوش به همراه کمانداران و نيزه داران محافظ وي و ده تن از شورشگران که يکي زيرپاي داريوش است و نه تن ديگر که در مقابل وي قرار دارند نمايش داده شده است.در قسمت بالاي اين نقش اثر فروهر يا اهورا مزدا که تاييد کننده کارهاي داريوش است به چشم مي خورد.

وي درادامه با اشاره به اينکه در بخش خطوط و کتيبه بيستون سه زبان فارسي باستان، ايلامي نو و اکدي يا بابلي نو ديده مي شود گفت: داريوش کتيبه اش را با نام خدا آغاز کرده است و به معرفي پدرش تا جد هشتم که هخامنش است پرداخته و بعد به شرح چگونگي قدرت رسيدن خود اشاره کرده است.

مدير پايگاه بيستون در ادامه گفت: درکتيبه بيستون چون شرح مفصلي از وقايع توسط داريوش نگاشته شده است طولاني ترين کتبيه فارسي باستان در جهان است که 414 سطر دارد و حجاري شده است که اين ويژگي اين کتيبه را درجهان منحصر به فرد کرده است.

وي يادآور شد: با مطالعه اين کتيبه مي توان فهميد که فارسي باستان خطي است که به دستور داريوش اختراع شده است و به اعتقاد کارشناسان يک زبان محلي است که در دوره هخامنشي تکلم مي شده و داراي ويژگيهايي مانند 42 علامت و 6 واژه نوشته است.

مهدي آبادي درادامه با بيان اين مطلب که آنچه بيستون را به جهانيان معرفي کرده است رمز گشايي خط ميخي بر اساس کتيبه بيستون است گفت: الواح بابل، سومر و ساير لوح هاي به دست آمده از کشورهاي ديگر با خطوط ميخي که براساس اين کتيبه رمزگشايي شده اند خوانده شده و در واقع کتيبه بيستون کمک بسيار زيادي به شناخت تمدن دوران کهن نموده است.

وي درادامه زيبايي خط کتيبه بيستون و مهمترين سند زمان داريوش که بدون تحريف مانده است را ديگر ويژگي منحصر به فرد بيستون در جهان اعلام کرد گفت: براي اولين بار در سال 1835 کتيبه بيستون رمزگشايي و خطوط ميخي در جهان خوانده مي شود.

وي در ادامه يادآور شد: اثرهايي که در فهرست آثار جهاني در بيستون قرار است به ثبت جهاني برسد عبارتند از کتيبه بيستون، مجسمه هرکول، فرهادتراش،بناي ساساني، کاروانسراي ايلخاني، کاروانسراي بيستون، سنگ بلاش، محوطه تاريخي پارتي وسراب بيستون به عنوان عرصه تاريخي با مرکزيت کتيبه بيستون به ثبت جهاني خواهد رسيد.

مهدي آبادي در ادامه با بيان اين مطلب که کميته ثبت ميراث جهاني ضوابطي را براي ثبت آثار در فهرست جهاني دارد گفت: تهيه نقشه، قرار گرفتن در فهرست آثار ملي، معرفي ، مستندنگاري، بيان روشهاي حفاظتي ، قوانين نگه داري و برنامه هاي آينده براي محوطه هاي تاريخي مجموعه اقداماتي است که صورت گرفته تا کميته ثبت ميراث جهاني براي ثبت جهاني بيستون متقاعد شده است.

وي در ادامه خاطر نشان کرد: 28 اثر ثبت شده در محدوده بيستون قرار دارد و تا کنون 6 کاوش باستان شناسي در اين محدوده انجام گرفته که به پتانسيل هاي بسيار بالاي اين دشت از نظر تاريخي و طبيعي بودن به نتايجي از جمله سکونت 70 هزار سال پيش بشر به صورت متوالي در اين منطقه، وجود اولين نقش برجسته پارتي، آثاري منحصر به فرد از دوره ماد معرفي کرده است.

مدير پايگاه بيستون درادامه با بيان اين مطلب که با وجود همه کارهاي صورت گرفته در اين محدوده تاريخي اما بيستون واقعا ناشناخته است گفت: هر چه به نتايج جديدتري در مورد اين محوطه باستاني دست پيدا مي کنيم درميابيم که کمتر از آن مي دانيم و تازه در آغاز راه قرار داريم.

وي در ادامه تصريح کرد: به واسطه وجود مناظر طبيعي بکر و مهار طبيعت توسط انسانها از گذشته بسيار دور و وجود گونه اي منحصر به فرد در جهان در يکي از غارهاي بيستون ما را برآن داشت به دنبال ثبت جهاني طبيعي اين مجموعه باشيم.

وي در ادامه اظهار اميدواري کرد که با توجه به قابليتهايي که در مجموعه باستاني بيستون قرار دارد با ثبت جهاني اين اثر بتوانيم بستري را فراهم کنيم که همه مردم دنيا از زيبايي هاي طبيعي و تاريخي آن بهره مند شوند.

وي درادامه با بيان اينکه با ثبت جهاني اين اثر کشورمان براي حفظ آن بايد بيش از گذشته تلاش کند گفت: با ثبت جهاني بيستون مي توانيم از دانش فني کارشناسان خارج از کشور براي حفاظت از اين محدوده تاريخي استفاده کنيم.

وي در ادامه گفت:در آينده نزديک جشن بزرگ ثبت جهاني بيستون به همراه همايش در خصوص اين اثر با حضور مسئولين کشور برگزار مي شود.

مهدي ابادي در پايان در پاسخ به سوال خبرنگار ايسنا مبني بر اينکه مدتي پيش يونسکو اشکالاتي را برپرونده ثبت جهاني بيستون مطرح کرده بود که ممکن است در روند ثبت اين اثر تاثيري داشته باشد گفت: مسئولين کشور به يونسکو تعهد دادند که کارخانه پتروشيمي واقع در حريم منظري اين مجموعه ساخته نمي شود و کارخانه موجود نيز با ديواره سبزي از پوشش گياهي و درختان پوشيده مي شود که خللي به حريم منظري بيستون وارد نکند که با پايبندي به اين تعهد نبايد مشکلي براي ثبت جهاني بيستون به وجود آيد.

گفتني است: مجموعه باستاني بيستون هشتمين اثر جهاني کشور است که در روزهاي آينده با بررسي پرونده آن در اجلاس يونسکو در ليتواني به ثبت جهاني خواهد رسيد.